Selen (Se)

Selen odgrywa w tych procesach rolê zbli¿on± do witaminy E i nieraz mo¿e j± zastêpowaæ w tej funkcji. Jako sk³adnik innch enzymów oksydacyjno-redukcyjnych i cytochromów (hemoprotein), selen we krwi bierze udzai³ w procesach metabolicznych na poziomie komórkowym. Wstêpuje najczê¶ciej w po³±czeniu z aminokwasami, cystein± (selenocysteina) oraz metionin± (selenmetionina).

W³asno¶ci

Selen jest niezbêdnym sk³adnikiem organizmów zwierzêcych i wystêpuje we wszystkich komorkach. Najwiêcej zawieraj± go: w±troba, nerki, trzustka. Biologiczna funkcja wi±¿e siê przede wszystkim z wystêpowaniem w peroksydazie glutationowej (GSHPx), która spe³nia g³ówn± rolê ochronn± przed utlenieniem lipidów b³on komórkowych oraz bierze udzia³ w metabolizmie nadtlenku wodoru (H2O2) i hydroksynadtlenków lipidowych. Selen odgrywa w tych procesach rolê zbli¿on± do witaminy E ( alfa -tokoferolu ) i nieraz mo¿e j± zastêpowaæ w tej funkcji. Selen we krwi bierze udzia³ w procesach metabolicznych na poziomie komórkowym, - jako antyutleniacz chroni b³ony komórki przed generacj± wolnych rodników dziêki czemu zmniejsza ryzyko wyst±pienia raka, chorób serca i naczyñ krwiono¶nych. Selen jest potrzebny do prawid³owego przebiegu procesów metabolicznych. Jest bardzo wa¿ny dla funkcjonowania systemu immunologicznego. Selen jest niezbêdny do prawid³owego wzrostu, p³odno¶ci i w zapobieganiu ró¿nym schorzeniom, odgrywa wa¿n± rolê w przekazywaniu impulsów nerwowych w o¶rodkowym uk³adzie nerwowym. Selen jest rozpowszechniony w organizmie zwierzêcym, najwiêksze jego stê¿enia wystêpuj± w warstwie korowej nerek, trzustce, przysadce i w±trobie. Wiêkszo¶æ selenu w organizmie jest stosunkowo labilna. Zawarto¶æ selenu w pokarmach jest bardzo zmienna i zale¿na od zawarto¶ci selenu w glebie przeznaczonej do uprawy. Niektóre zaburzenia u zwierz±t na tle ¿ywieniowym reaguj± na podanie selenu lub witaminy E wskazuj±c, ze istnieje ¶cis³y zwi±zek, miêdzy tymi dwoma sk³adnikami. Selen jest uwa¿any równie¿ za pierwiastek wybitnie toksyczny. Je¶li selen wystêpuje w diecie w stê¿eniu oko³o 5-15 ppm, to dzia³a on w sposób wysoce toksyczny. Jednak w stê¿eniach poni¿ej 3 ppm selen przyspiesza wzrost i zapobiega wielu chorobom. Wystêpuje najczê¶ciej w po³±czeniu z aminokwasami, cystein± (selenocytsteina) oraz metionin± (selenometionina). Rola innych, niedawno wyodrêbnionych, zwi±zków selenu z bia³kami nie jest jeszcze dok³adnie okre¶lona, ale najnowsze badania wskazuj± na ich istotne znaczenie w funkcjach RNA oraz w dzia³aniu hormonów gruczo³u tarczowego, reguluj±cych przemiany aktywnych i nieaktywnych form jodotyroniny. Zawarto¶æ selenu we krwi dzieci na poziomie oko³o 50 mg/l jest przypuszczalnie przyczyn± zaburzeñ w metabolizmie hormonów tarczycy u dziewcz±t. Bioprzyswajalno¶æ selenu zale¿y od zarówno od formy wystêpowania i sk³adu po¿ywienia, jak i od indywidualnych w³a¶ciwo¶ci organizmu. Naj³atwiej pobierane s± seleniany oraz aminowe zwi±zki selenu. Przyswajalno¶æ selenu zwiêkszona jest w diecie bogatej w bia³ka drobnocz±steczkowe oraz w witaminy (g³ównie E, A, C), a utrudniona przy podwy¿szonej ilo¶ci metali ciê¿kich i siarki. Niedobór selenu wi±¿e siê g³ównie z uszkodzeniem miê¶nia sercowego (choroba Keshan) i z chorobami uk³adu kostnego (choroba Kashin-Becka). Ostatnio ukazuje siê coraz wiêcej doniesieñ o zwi±zku miêdzy niedoborem selenu a schorzeniami nowotworowymi, jak równie¿ chorobami uk³adu kr±¿enia). Badania mieszkañców dwóch le¿±cych blisko siebie osiedli w pobli¿u Belgradu, o zró¿nicowanej zapadalno¶ci na raka, wykaza³y, ¿e gleby, ¿ywno¶æ oraz surowica ludzi choruj±cych zawiera³y znacz±co mniej tego pierwiastka (Se w surowicy: zakres 15,2-38, ): ¶rednia 26 mg/l) ni¿ ¶rodowisko oraz surowica krwi ludzi zdrowych, gdzie stwierdzono zakres stê¿enia w granicach 20,6-69, a ¶rednio 39 mg/l. Stê¿enie selenu w surowicy krwi u Polaków wynosi ¶rednio 50-60mg/l, a w niektórych regionach osi±ga nawet > 100mg/l Interakcje zachodz±ce miedzy selenem a metalami ¶ladowymi maj± znaczenie fizjologiczne. W organizmach powstaj± ³atwo selenki metali (np. Cd, Hg, Pb, Ag, Ta), które ze wzglêdu na s³ab± rozpuszczalno¶æ podlegaj± wy³±czeniu z biochemicznych procesów. W efekcie tych reakcji selen mo¿e unieruchamiaæ toksycznie dzia³aj±cy nadmiar metali, które odk³adaj± siê g³ównie w organach mi±¿szowych. Wp³yw selenu za zwiêkszone zatrzymywanie metali, szczególnie rtêci i o³owiu w substancji miêdzykomórkowej nerek i w±troby mo¿e okazaæ siê niekorzystny dla ogólnego metabolizmu. Poniewa¿ wymienione metale wykazuj± podatno¶æ do ³±czenia siê z bia³kami drobnocz±steczkowymi, ograniczaj± przyswajanie selenu przez organizm. Wzrost zawarto¶ci tego pierwiastka w tkankach (np. serca, w±troby, nerek) powoduje w nich wtórny spadek stê¿enia magnezu, manganu i miedzi. Podskórna iniekcja roztworu seleninu sodu powodowa³a istotne obni¿enie koncentracji miedzi w surowicy krwi owiec. Selen wchodzi w sk³ad jednego z enzymów wydzielanych przez gruczo³ tarczowy, co t³umaczy jego synergiczn± funkcjê w stosunku do jodu. Obecno¶æ siarki obni¿a toksyczne dzia³anie selenu.

Brak

Objawami deficytu selenu. s±: blado¶æ, dolegliwo¶ci miê¶niowe, dolegliwo¶ci stawowe, ³amliwe paznokcie, oznaki starzenia siê, pewne zaæmienie intelektualne, podatno¶æ na zaka¿enia, zaburzenia czynno¶ci serca, zaburzenia widzenia, czêste przeziêbienia.

Dawka

Dawkowanie: Mê¿czy¼ni: 70ug kobiety: 60 ug Dawka z po¿ywieniem oko³o 30 ug/dzieñ, zapotrzebowanie 50-200 ug, dopuszczalne to 400 ug/dzieñ.

Nadmiar

Nadmierne spo¿ycie mo¿e mieæ szkodliwe skutki uboczne.